Kaynaşma konusu; Yardımcı Sesler-I

Mustafa REŞİD

11 Kasım 2017 Cumartesi | Forum

Her şeyden önce sormamız gereken soru şu; “kaynaşma” nedir?

Kaynaşma, ya da kaynaştırma -yardımcı ses- gramer ile ilgili bir içtihat yani anlayıştır. Bundan amaç da dilimizin geçerli kuralları gereği yan yana gelen iki sesli harfin arasına bir kaynaştırma sessiz harfi girerek kelimenin rahatça okunmasını sağlamaktır. 

Buna örnek babında “siwar” ve “peya” kelimelerini alalım. “Siwarê hespê boz (beyaz atlı suwari)” dediğimizde, suwari ya da atı grubundan bir tanesini ayırıyoruz. O da beyaz ata binen atlıdır. Burada “ê” eril eki ile tekil hale getirerek diğer sesli harflerde farklı kullanıyoruz. “Peya” sözcüğü eril, tekil ve belirli bir kavram, bunun da “ê” ile diğerlerinden ayrılması lazım. Burda “peyayê hêja” diyerek yine eril, tekil ve belirleyerek diğerlerinden ayırıyoruz. Burda “peya”da da görüyoruz ki “siwar”da olduğu gibi bîr “ê” ayracı almış. Ancak “peya”da iki sesli harf yan yana gelmemesi için “y” yardımcı ses veya kaynaştırma harfine başvuruyoruz. Gramatikte buna kaynama, kaynaştırma ya da yardımcı ses deniliyor. Dilimizin temel kurallıdır iki sesli harf yan yana gelince araya kaynaştırma harfi olarak bir yardımcı ses yani sessiz bir kaynaştırma harfi alınır. Bilindiği gibi dilimizde şu 8 sesli harf bulunuyor: a, e, ê, i, î, o, u, û

Bu harflerden (e, i, u) kısa seslilerdir, kalanlar da uzun sesli harflerdir. Dilimizde "y, w, h"den oluşan üç kaynaştırma harfimiz var. 

Sesli harfler ile yarım sesli (kaynaştırma) harflerinin ilişkisi aşağıdaki gibidir:

Genel kural şudur, eğer iki sesli harf yan yana geliyorsa araya “y” yardımcı ses olarak girer ve kelimenin okunmasını, seslendirilmesini yumuşatır. Bazı kelimelerde “w” kaynaştırma, ya da yardımcı sesi, bazılarında ise “h” harfi kaynaştırma sesi olarak kullanılır. 



Kaynaştırmayı tanıdıktan sonra şimdi de bununla ilgili bazı konulara değinelim. 

A) Ne zaman kaynaştırma harfine ihtiyaç duyulur, hangi şartlarda ve hangi yardımcı kaynaştırma harfi kullanılır?

Bazı dil bilimcilerimiz yazım dilinde sadece “y” harfinin kaynaştırma harfi ve yardımcı ses olarak kullanılmasından yanalar. Şüphesiz bu görüş ve öneri gramerin kolaylaştırılması açısından yerindedir. Ancak burda bizim -tekrarlanan harf sorununda olduğu gibi- dilimizin tarihsel gelişimini bilmemiz gerekir. Böylelikle konuyu daha net bir şekilde anlayabiliriz. Yine örneklere başvurarak meramımızı anlamaya çalışalım:

Bêje-nimûne-awa-şêwe-bade-male-tilî-kanî-kebanî û hwd.

(Yazımız uzamasın diye ben “bêje” ve “kanî” kelimelerini ele alacağız.)

A-1) Ayrıştırmada kaynaştırma harfleri

a) Ayrıştırma-tanımlama: bêjeya biyanî, bêjeyên biyanî - kaniya gund, kaniyên gund... 

a1) Ayrıştırma-tanımsız: bêjeyeke biyanî, bêjeyine biyanî, kaniyeke gund, kaniyine gund...

A-2) Ayrıştırmada kaynaştırma

b) Çekimli - tanımlama: koka bêjeyê, koka bêjeyan - ava kaniyê, ava kaniyan...

b1) Çekimli - tanımlanmamış: koka bêjeyekê, koka bêjeyina - ava kaniyekê, ava kaniyina...

Yukardaki örneklerde görüldüğü gibi dilimizin genel kuralları gereği “y” harfinin kaynaştırma gerektiren kelimelerin çoğunda kullanıldığını gösteriyor. 

“y” yardımcı sesin kaynaştırma gerektiren kelimelerdeki belirleyici konumunu gözler önüne serdikten sonra aşağıdaki örneklere bakalım:

I. rû - co - xwesû - aro - bano - Xwedê û hwd.

Acaba, “rûyê min”, “rûwê min” ya da “riwê min” doğrudur?

Acaba “xwesûya wî“, “xwesûwa wî“ ya da “xwesiwa wî“ doğrudur?

Acaba “banoya çeleng“ ya da “banowa çeleng“ doğrudur?

Acaba “Xwedêyo!“ ya da “Xwedêwo!“ doğrudur?

Tartışmamız devam edecek.


136

YENİ ÖZGÜR POLİTİKA